Bestalde, diskoak grabatzen ere hasi ziren. Jo eta eutsi (87) izan zen lehenengoa, eta hortik aurrera talde elektriko bat osatzen joan ziren beren inguruan. Juergasmoan (90) eta Dultzemeneoa (92) lanak Tapia eta Leturia izenpean argitaratu ondoren, Tapia & Leturia Band trikitixa eta rocka uztar-tzen zituen rock talde alai eta umoretsua sortu zuten. Tapia eta Leturia Band (95) eta Ero (97) dira proiektu horren emaitza diskografikoak. 1998 (98) lana bikote gisa grabatu zuten Tapiak eta Leturiak, eta biek hartu zuten parte, halaber, Xabier Amurizarekin elkarlanean landutako Bizkaiko kopla zaharrak diskoan. Azken aldian Arkaitz Miner (biolina, gitarra eta mandolina) eta Jesus Mari Aranburu (pianoa) gehitu zaizkie eta laukote akustiko gisa ari dira zuzenean. Modu paraleloan, azken urteotan Koldo Izagirre idazlearekin modu estuan egin du lan Josebak, eta horren ondorioa dira kutsu ideologiko handia duten hiru lan: Apoaren edertasuna (98), Quebec. Independentziarako hamalau kantu (99) eta 2001. urteko Durangoko Azokan aurkeztu den Agur Intxorta maite 1936-37. Gudako kantuak. Bestalde, Zaldibobo taldean jo zuen 1992tik 1994ra arte, eta Ruper Ordorika eta Bixente Martinezekin batera Hiru Truku sortu zuen Euskal Herriko mendebaldeko kantu zaharrak berreskuratu asmoz. Zenbatezinak dira gainera bere kolaborazioak. Euskal Herriko musikarentzat eta bereziki trikitixaren bilakaerarentzat ezinbesteko erreferentzia bihurtu da Joseba Tapia, eta azken urteotan trikitixak izan duen gorakadaren eragile nagusietako bat izan da. Bere lanean tradizioa eta berrikuntza maisuki uztartzen jakin izan ditu Josebak.

Soinu txikia jotzen hasi zinenean trikitixak ez zuen gaur egungo izen ona eta ospea. Hamabost urtetan, baserri girora lotuta egotetik euskal musikaren barruan pisu jakin bat izatera igaro da, eta are gehiago, trikitixaren doinuak rockarekin, poparekin eta bestelako estiloekin nahasten dira egun. Aitzindaria izan zara.

Nik oso gaztetatik izan nuen eskusoinua rock-era hurbiltzeko gogoa, baina orduan ezinezkoa iruditzen zitzaidan. Garai hartan trikitixaren mundua oso lotuta zegoen nekazal girora eta erromerietara, eta bazirudien ezinezkoa zela bi mundu horiek elkar hurbiltzea. 80ko hamarkada hasierako urte haietan, trikitixa oso gustuko nuen bezala, Hertzainak edota Kortatu asko entzuten nituen, eta baita AC/DC edo Ramones ere; baina ez zegoen bi mundu horien arteko loturarik. 1987an Anje Duhalderekin jotzen hasi nintzenean, lehenengo harremana izan nuen bateria, baxu eta abarrekin, eta ni ere animatu nintzen antzeko zerbait egitera. Gero gu ere hasi ginen erromeria elektrikoak egiten. Horrek guztiak ekarri zituen berrikuntza batzuk.

Tresna herrikoi bezain ospe txikikoa izan da soinu txikia urtetan. Ildo horretan, Koldo Izagirrek esan du zuk trikitixa duindu egin duzula. Duintasun hori falta zitzaion?

Gure osaben garaian, zenbait apaizek gaztigatu egiten zituzten erromeriak, haietan lotuan egiten zelako dantzan. Horregatik trikitixak ez zuen izen onik, nahiz eta jendeak dantzarako gogoa izaten zuen. Lehen, adibidez, trikitilariek ezkondu arte jotzen zuten trikitixa, eta ezkondu ondoren utzi egiten zioten jotzeari. Ez zen bizimodu egokia. Baina nik trikitixa jotzeko beste motibazio batzuk nituen, eta ez nuen pentsatzen duintzen ari nintzen ala ez. Gero, kantariak interesatzen hasi zirenean, gu hor ginen, eta guri egokitu zitzaigun trikitixa molde berrietara egokitzea. Trikitixa baserritik kalera jaitsi zen, eta horretaz gain guk genituen beste interes musikalekin nahasten hasi ginen. Inprobisazioa eta birtuosismoa ekarri zuen horrek, eta hori, ona bezain txarra izan zen. Trikitixa oso deigarria bihurtzen joan zen, baina bitartean, galtzen joan zen gizartearen aurrean zuen funtzioa. Beraz, erlatibizatu egin behar da hori dena.

Gaur egungo ikuspegitik, eta jakinda trikiti eskoletan gaztetxo asko ari dela, uste duzu trikitixak aldaketa hura behar zuela bizirik irauteko?

Musikariek eskaintzen dutena da garrantzi-tsuena, ez trikitixak izan ditzakeen aldaketak. Sasoi zaharretan jotzen zen trikitixa oso ona zen; bere funtzioa betetzen zuen eta ondo funtzionatzen zuen. Eta gero, gizartean gertatzen ari ziren aldaketek bultzatuta, trikitilariak gero eta aukera gehiago eskaintzen hasi ziren, eta hori ere ondo egon zen. Gaur egun asko hitz egiten da soinu txikiaz, eta ikur nazionala izango balitz bezala, tresna jainko-tzera ere iritsi gara. Baina instrumentua jotzen dutenek egokitu behar dute datorren mundu berrira; ez tresnak. Eta hori batzuek lortzen dute eta beste batzuek ez. Iruditzen zait orain trikitixa lehen baino irekiagoa dela, baina bestaldetik, beti izan duen funtzioa, jendea dantzan jartzea alegia, galdu egin duela.

Tapia eta Leturia Band-ekin hasitako bidea, trikitixa soinu elektrikoekin uztartzea alegia, belaunaldi berriek asko erabili izan dute. Trikitixa eta popa nahasten dituzten taldeak, gainera, arrakastatsuak izan dira. Etorkizunera begira, zer eman dezake mugimendu horrek?

Ez dakit; hau dena zorte kontua izaten da. Ikastolek eta euskararen aldeko mugimenduek musika mota hori bultzatu dute azken urteotan, eta sasoi ona bizi izan du, baina edozein momentutan beste estilo bat jarriko da modan, eta jendea ez da trikitilariari begira eta zain geldituko. Niretzat ez dago formularik arrakasta lortzeko. Triki-pop eta halako etiketak komertzioak bultzatzen ditu, eta etiketek funtzionatzen ez badute, aldatu egiten dira eta kito. Etiketek arrisku hori dute.

Gaur egun triki-pop delako horretan kokatzen diren taldeak gehiago abiatzen dira popetik trikitixatik baino. Ez al da eskusoinuaren erabilera apaingarri huts bihurtzen ari?

AEB-etan oso gauza ikusia da urte batzuetatik honantz. Kantari askok instrumentu tradizional baten beharra izaten dute itxura hutsagatik. Nik esango nuke musika estiloek estetika eta forma hartu dutela oinarri gisa. Ikuspegi ideologikoa alde batera utzi da, eta estetikari eman zaio indarra. Eta horrek dena biltzen du: janzkera, musika tresnak, estiloa… hori bakarrik proposatzen da. Komunikabideen eraginez, musika etiketatu egiten da, eta etiketa hori formaren araberakoa izaten da. Bluesa egiten baduzu, bluesa egiten duzula esango dute; baina, ziur aski, etiketatze horretan bluesak galdu egin du bere izatea eta esanahia. Gero eta arinagoa da musika, eta komertzioarekin oso lotuta dagoenez, homogeneizatzea bultzatzen da beti.

Orain dela urte batzuk musika munduak beste modu batean funtzionatzen zuela uste al duzu?

Nire ustez, kanpoko musikaren eragina ez zen hain handia lehen. Guk jasotzen genuen atzerritik iristen zitzaigun musikaren eragina, baina ez zegoen multinazionalek hain xahutua. Alde horretatik, tranpa bat ikusten dut nik kontu horretan. Guri eskatu izan zaigu trikitixa modernizatzeko eta esan izan zaigu trikitixa rock mundura hurbiltzea derrigorrezkoa eta iraultzailea zela; baina horretan onenak beti estatubatuarrak izan dira, eta gu beti atzetik ibili gara. Eta beti atzetik ibili behar dugunez, oso interesgarriak izan zitezkeen oinarri batzuk galdu egin ditugu bidean. Asko hitz egiten da mestizaje santu horretaz, eta beti aipatzen da beharrezkoa, iraultzailea eta modernoa dela; baina azkenean gu gara beste kultura edo moduetara mestizatu behar izan dugunak. Horrekin homogeneizatzea eta gure identitatearen galtzea ziurtatuta ditugu. Niri diferentzia gustatzen zait, eta poliki-poliki, Euskal Herrian gure ezaugarriak gal-tzen goaz. Hizkuntza da gelditzen zaigun bakarra, eta hori ere ez da gehiegi bultzatzen, soinu nahasketetan ulertu ere egiten ez delako.

Badugu indarrik edo gogorik egoera hori aldatzeko?

Txikitatik jasaten dugu multinazionalen sekulako erasoa, eta normala den moduan, oso modu naturalean bizi dugu. Diskoak garestiak dira, eta AEBetako izar bat Euskadi Gaztean etengabe programatzen badute, hemengoak ez du zer eginik. Horrekin ez dut esan nahi multinazionaletan kalitate gabeko produktuak daudenik. Egongo dira, baina multinazionalen proposamena ez da kalitatearen aldekoa; komertzioaren aldekoa da. Eta uste dut ez dugula zer eginik, arazo politiko bat delako. Estatubatuar bihurtuko gara laster, horri kontra egiteko baliabiderik ez dugulako. Guk oraindik zirrikitu batzuk aurkitzen ditugu gure proposamena eskaintzeko, baina erabat murritza da aukera; gero eta murritzagoa. Erabaki politiko bat hartu ezean, horrek ez du bueltarik.

Zer nolako erabaki politikoak hartu beharko lirateke?

Multinazionalek ia-ia mantendu egiten dituzte hemengo hainbat irrati, eta horiei kontra egiteko modu bakarra dirua da. Hemengo diskoetxeetan ez dago dirurik, eta orduan, alde horretatik ezinezkoa da aurre egitea. Horregatik esaten dut erabaki politiko bat hartu beharko litzatekeela. Gure komunikabideek hemengo taldeen musika bultzatu beharko lukete.

Frantzian edota Katalunian musika kuotak ezarri dituzte komunikabideetan. Halako zerbait beharko genuke hemen?

Ezinbestekoa da halako zerbait egitea toki bat izan dezagun. Komunikabideak ezinbestekoak dira eta horiek dira borrokatzeko ditugun arma bakarrak. Beharbada ez dira modu onenak, eta jendea beldurtu egiten da esaten denean derrigorrezkoa izango dela euskal musika portzentaie bat jartzea; baina konturatu behar gara besteek behartu egiten dutela diruaren bitartez kantu bat hamar aldiz jar-tzera. Errealitateaz jabetu behar gara, eta horrelako proposamen bati ez diogu oztoporik jarri behar. Diruak behartzen duen moduan, behar dezagun guk ideologikoki. Gainontzean, beti hala-moduz iraungo dugu.

Euskal Herritik kanpo asko estimatzen dute hemen daukagun musika zirkuitua. Ikuspegi distortsionatua dute?

Ez, hori egon da, eta lilura handia sortu du kanpoan. Batez ere, rock erradikalaren garaian, kanpokoak sentitu zuen hemen mugimendua zegoela: gaztetxeak, talde asko, diskoak… hori guztia egon da, baina orain ez dago. Gaztetxeetan ez dago indarrik, kontzerturik ez da ia egiten. Nik uste dut urrezko garaia igaro dela euskal musikan. Orain urte batzuk jendetza handiak biltzen ziren kon-tzertuetan, jaialdiak nonahi egiten ziren eta musika ekipo indartsuak erabiltzen ziren. Nik neuk ere, bizi izan nuen hori Tapia eta Leturia Band-ekin. Baina, gaur egun, jakin nahiko nuke taldeek zenbat lan egiten duten urtean zehar eta zenbat diru ateratzen duten. Talde gazte asko huskeria baten truke jotzen ikusten ditut. Badira Euskal Herrian gaztelaniaz abesten duten beste talde batzuk, baina horien merkatua ezberdina da.

Euskal musikaren arazoetako bat da erdal komunitatera iristeko arazoak dituela. Zer egin dezakegu muga hori gainditzeko?

Lehen ez zen horrela gertatzen. Garai hobea bizi izan genuen, eta Euskal Herriko erdal hiztunek ere entzuten zuten euskal musika. Baina orain erdal munduak Madrilera begiratzen du, eta euskal munduak ere bai. Horren konponbidea ez da erraza, baina atal askotan bilatu beharko genuke: komunikabideetan, multinazionalen jokaeran, politikoetan… Horretaz gain, gure jarduna erdal komunitatearekiko ere oso itxia da. Ez diegu ezer eskaini nahi, existituko ez balira eta euskal musikaren beharrik izango ez balute bezala. Gu, adibidez, askoz ezagunagoak gara Madrilen Euskal Herriko erdal munduan baino. Jende askok ez gaitu ezagutzen, baina ez gu eta ezta Benito edo Ruper ere.

Euskal merkatua hain txikia izanik, Euskal Herritik kanpora ateratzea izan daiteke euskal musikarien helburuetako bat. Nolanahi ere, askotan aipatu izan da hizkuntza horretarako oztopo handia dela. Zuek, hala ere, izan duzue beste herrialde batzuetan jotzeko aukera.

Zenbait musikatan izan daiteke arazo bat hizkuntzarena, baina hori ere arazoa estaltzeko modu bat dela iruditzen zait. Euskararenak badu garrantzia, baina erabakigarriagoa da nola abiatzen garen. Adibidez, folk munduan badago zirrikitu bat eta modan dagoenez, jaialdi asko egiten dira mundu osoan. Eta horietan ez da arazorik izaten hizkuntzarekin. Jendeak lasai asko entzuten du musika beste hizkuntzetan nahiz eta ezer ez ulertu. Azken batean jendeak ez duelako zure musika entzuten zer esaten duzun jakiteko, eta garrantzia estetikak eta formak dutelako. Estetikak lotzen gaitu beste talde batzuekin. Bestalde, egia da euskaldun izateagatik zenbait lekutan atzera botatzen gaituztela. Pentsa, Tapia ETA Leturia garelako ere ez gaituzte onartu zenbaitetan.

Globalizazio garai hauetan, posible du euskal musikak ahots propioa izatea gure mugetatik kanpo?

Kasu batzuetan bai. Fermin Muguruzak, adibidez, lortu du hemendik kanpo euskal musikari gisa ezagutzera ematea. Are gehiago, politikoki ere ezagutzen dute. Eta gu ere euskal musikari bezala ikusten gaituzte, baina batez ere guk Basque Country hamaika aldiz errepikatzen dugulako. Baina halakoetan, kutsu politikoa erabat baztertuta egoten da. Lehen folk jaialdiak egokiak izaten ziren beste herrialde batzuetako arazoak ezagutzeko, baina gaur egun ez da horrela gertatzen. Eta Euskal Herrian ere antzeko zerbait gertatzen ari da. Urteetan festa erraldoi oso ideologizatuak egin dira euskararen alde, baina orain ere jendea horiekin aseta dago, eta badirudi politikarekin edo mezuekin zerikusirik ez duten jaialdiak ari direla ugaritzen.

Quebeceko kantuak ekarri dituzu Euskal Herrira. Kultur trukaketa hori izan daiteke aurrera egiteko bideetako bat?

Niretzat hori da benetako harreman on bat. Herri baten musikaz gain, herri horren izaera eta herri horren arazoak ezagutzea gustuko dut, eta ez horrenbeste herri horren musika tradizioa. Ni Quebecera hurbildu banaiz izan da beraiek dituzten kezkak nireen parekoak direlako; eta bide horretan proiektuak ugari dira, toki guztietan daudelako arazoak eta toki guztietan dagoelako lanean diharduen jendea. Nire izenean bakarka hasitako lana hortik doa. Musika tradizionaletik aldentzen ari naiz, nahiz eta bere eragina oraindik handia den, eta kezka batzuk jasotzen dituen musika egin nahi dut. Mundu aldrebes honetan hamaika kezka ditugu, ez bakarrik politikoak, eta horiei musika jarri nahi diet. Bai Quebec eta bai Apoaren edertasuna bide horretan kokatzen dira, eta nire musika-sena horren alde jarriko dut. Gainera, kanpoko herrialdeekiko harremana asko interesatzen zait. Egiten dudanak karga ideologiko handia izatea garrantzitsua da.

Egitasmo askotan aritu zara: Tapia eta Leturia, Tapia eta Leturia Band, Zaldibobo, Hiru Truku, bakarka… eta guztietan bide berriak bilatu dituzu. Trikitixaren barruan bada oraindik non arakatu?

Bai, oraindik bide ugari daude irekitzeko. Nik esango nuke aukeren artean ehuneko oso txikia erabiltzen dugula. Jendea, askotan, daukanarekin gelditzen da, baina munduan badugu zeri erreparatu eta non begiratu. Pixka bat pentsatzen hasita, ikusiko genuke gauza interesgarri asko egin ditzakegula. Nik, proiektuz betea daukat burua, eta gauza askok pizten didate egarria. Gero, egia da bakoitzak jakin behar duela proiektua bideragarria den ala ez, asmoa interesgarria izan arren, suizida ere izan daitekeelako. Beraz, baldintzatua ere badago gure artea komertziora. Nik zorte handia izan dut, gutxienez aukera izan dudalako asmo horiek aurrera ateratzeko. Oraindik ere zorte handiko sentitzen naiz, gauzak nola dauden ikusita, aukera txiki bat badudalako. Baina, trikitixaren munduan, adibidez, orain dela urte gutxira arte, euskararen aldeko festetako kantua egitea zen proposamen bakarra. Aukera bakarra hori bada, beste guztia zapuztua dago, eta sormena baldintzatua dago erabat. Hori penagarria da.

Zein iritzi duzu diskoetxeek betetzen duten paperari buruz?

Egoera kezkagarri honen arduradunak denak gara, eta horren barruan diskoetxeek ere badute beren erantzukizuna. Diskoetxeek komertzioa zaindu behar dute, eta komertzio horrek dituen legeetara makurtu behar dute, eta alde horretatik, uste dut ez dutela apustu handirik egiten, eta askoz gehiago egin beharko luketela. Neurri batean multinazionalen helburu bera dute, nahiz eta maila txikiagoan izan. Eta bizirik irauteko lege horietara makurtu behar dute.

2001, ABENDUA